Kayıt kabul işleri, iflas hukukynyň iň jedelli ugurlarynyň biridir. Bu işlerde karz berijiniň öz talaplaryny nähili deliller bilen subut etmelidigi, aýratyn-da kambial senetler meselesi ýüze çykanda, nazary we amaly derejede güýçli çekişmelere sebäp bolýar. Kambial senetleriň “illetten mücerret” häsiýeti karz berijiniň peýdasyna görünýän ýeňillik döredýän ýaly bolsa-da, Ýargytay içtihatlary bu aýratynlygyň kayıt kabul işlerinde çäkli ähmiýete eýedigini görkezendir. Bu makalada kambial senetleriň kayıt kabul işindäki subutlyk güýji doktrinal çemeleşmeler we Ýargytay kararlary esasynda seljerilýär.
Giriş
Türk hukukynda subut yükü, 6100 sanly Hukuk Mahkemeleri Kanunynyň 190-njy maddasyna görä, bir wakadan öz peýdasyna hukuk çykarmak isleýän tarapa degişli bolýar. Kayıt kabul işleri boýunça hem bu ýörelge geçerlidir. Şonuň üçin, karz berijiniň iflas massasynyň tertip cedwelinde talaplarynyň ýazylmagy üçin onuň aljadynyň bardygyny anyk we ygtybarly deliller bilen görkezmegi zerurdyr.
Şol bir wagtyň özünde, kambial senetleriň hukukî häsiýeti we olaryň subutlyk delili hökmünde kabul edilip-edilmejekdigi, kayıt kabul işleriniň özboluşly gurluşy sebäpli başgaça baha berilýär. Bu ýerde senetleriň “illetten mücerretlik” ýörelgesi aýratyn jedelli mowzuk hökmünde ýüze çykýar.
Kayıt kabul işleriniň hukukî häsiýeti
Kayıt kabul işleri, iflas hukukynda karz berijileriň öz talaplaryny tertip cedwelinde ýazdyrmak maksady bilen açýan işleridir. Doktrinada bu işleriň hukukî häsiýeti “alacak davası” hökmünde kabul edilýär. Şonuň üçin, alajagyň subut edilmegi boýunça umumy alacak işlerinde ulanylýan düzgünler bu ýerde-de güýje girýär. Ýöne kambial senetleriň ýeke-täk delil hökmünde ýeterlik görülmezligi, kayıt kabul işlerini klassik alacak işlerinden tapawutlandyrýan möhüm bir aýratynlykdyr.
Kambial senetleriň subutlyk güýji
Kambial senetler, kadaly ýagdaýda “mücerret borç ikrarı” häsiýetindedir. Bu aýratynlyk, senediň baglanyşykly bolan esasy hukuk gatnaşyklarynyň güýjünden aýratynlykda borç ikrar edýändigi kabul edilýär. Ýöne Ýargytayyň dowamly içtihatlaryna görä, kayıt kabul işlerinde kambial senetler özbaşdak alajagyň bardygyny subut etmäge ýeterlik däldir.
Sebäbi, kambial senetler islendik wagtda soňradan düzülip bilner we bu işlerde kötüniýetli peýdalanmak howpy ýokarydyr. Şonuň üçin, karz beriji, senediň haýsy hukuk gatnaşyklarynyň esasynda düzenendigini we hakyky bir alajagyň bardygyny, senediň daşyndaky, ynandyryjy we biri-birini tassyklaýan beýleki deliller bilen subut etmäge borçludyr.
Ýargytay içtihatlary
Ýargytay 23. HD, 09.04.2014, 2014/268 E. – 2014/2729 K.
“…Kambial senetler iflas tertip cedwelinde alajagyň ýazylmagy üçin ýeke-täk delil hökmünde ýeterlik däldir; kambial senetlere daýanýan karz beriji alajagynyň bardygyny we mukdaryny, esasy gatnaşygy görkezjek degişli deliller bilen subut etmelidir. Kambial senedi endosament ýoly bilen elinde saklaýan karz beriji ygtyýarly hamil bolandygyny subut etmelidir (Deynekli/Kısa, Hacizde ve İflasta Sıra Cetveli, 3. bs., Ankara 2005, s. 716).”
Ýargytay 23. HD, 14.05.2004, 2004/2206 E. – 2004/5413 K.
“…Kayıt kabul işi hukukî häsiýeti boýunça alacak davasydyr. Alacak işlerinde alajagyň bardygyny subut yükü karz berijidedir. Şeýle-de bolsa, kambial senetleriň islendik wagtda düzülip bilinýän häsiýeti sebäpli, olary ýeke-täk delil hökmünde kabul etmek mümkin däldir. Bu ýagdaýda karz beriji öz alajagyny ynandyryjy we biri-birini tassyklaýan beýleki deliller bilen subut etmelidir…”
Seljerme
Emsal kararlaryň görkezişi ýaly, kambial senetleriň kayıt kabul işindäki roly has köp “başlangyç delil” häsiýetindedir. Senet, karz berijiniň talaplaryny goldaýar, emma alajagyň hakyky bardygyny görkezmek üçin hökmany ýagdaýda goşmaça deliller talap edilýär. Bu çemeleşme, iflas hukukynyň karz berijiler arasynda deňlik ýörelgesini goramak maksadyna hem, kambial senetleriň kötüniýetli peýdalanylmagynyň öňüni almak aladasyna hem hyzmat edýär.
Netije
Kayıt kabul işlerinde kambial senetler, alajagyň bardygyna güýçli bir alamat bolup hyzmat etse-de, ýeke-täk delil hökmünde ýeterlik däldir. Ýargytayyň oturan içtihatlaryna görä, karz beriji senediň esasynda duran hukuk gatnaşyklaryny we alajagyň hakyky bardygyny biri-birini tassyklaýan goşmaça deliller bilen subut etmelidir. Bu çemeleşme, subut hukukynyň esasy ýörelgeleri hem-de iflas hukukynyň goragçy maksatlary bilen utgaşýan çözgütdir.
Elinizde kambial senediňiz bar bolsa we garşy tarapyňyz iflasa çykypdyk diýilse, mümkin bolan bir kayıt kabul işinde bu ugurda hünärmen bir aklawçynyň goldawyny almagyňyz örän möhüm ähmiýete eýedir.
Teswirler
Häzirem teswir ýok. Ilki siz ýazyň!